7) KPSS Türkçe - Sözcükte Yapı 4 (Yapım Ekleri) - Kadir Gümüş - 2026

KPSS Türkçe - Sözcükte Yapı: Yapım Ekleri

Değerli KPSS adayları, Türkçe dersinin en temel ve kritik konularından biri olan "Sözcükte Yapı" ünitesinin dördüncü bölümü olan "Yapım Ekleri" konusuna hoş geldiniz. Bu konu, sözcüklerin anlam ve tür değişimini sağlayan ekleri anlamak açısından büyük önem taşır. KPSS'de kelime bilgisi, dil bilgisi ve anlam bilgisi sorularının temelini oluşturan bu konuyu iyi kavramak, sınavda başarıya ulaşmanız için vazgeçilmezdir. Bu ders notu, Kadir Gümüş hocamızın değerli anlatımından yola çıkarak konuyu en iyi şekilde pekiştirmenizi sağlamak amacıyla hazırlanmıştır.

1. Yapım Ekleri Nedir?

Yapım ekleri, bir sözcüğün köküne veya gövdesine gelerek o sözcüğün anlamını ve/veya türünü değiştiren eklerdir. Bu ekler sayesinde yeni sözcükler türetilir. Yapım eki almış sözcüklere türemiş sözcük denir. Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir.

2. Yapım Eklerinin Özellikleri ve Önemi

• Anlam Değişikliği: Her yapım eki, eklendiği sözcüğün anlamında mutlaka bir değişiklik yapar. Örneğin, "göz" (organ) sözcüğüne "-lük" eki gelince "gözlük" (görme aracı) olur.
• Tür Değişikliği: Yapım ekleri, sözcüğün türünü (isimden fiile, fiilden isme vb.) değiştirebilir. Örneğin, "ev" (isim) sözcüğüne "-len" eki gelince "evlenmek" (fiil) olur. Ancak her yapım eki tür değiştirmez (örn: "göz" (isim) > "gözcü" (isim)).
• Türemiş Sözcük Oluşturma: Yapım eki alan her sözcük türemiş yapılıdır. Bu, sözcüğün basit veya birleşik yapıda olmaması anlamına gelir.
• Çekim Eklerinden Önce Gelme: Türkçede eklenme sırası genellikle yapım ekleri > çekim ekleri şeklindedir. Bir sözcük önce yapım ekini alır, sonra çekim eklerini. (Örn: "ev-len-iyor-du-m" > ev (kök) -len (yapım eki) -iyor (çekim eki) -du (çekim eki) -m (çekim eki)).
• Sözcüğün Gövdesi: Bir sözcüğün köküne yapım eki gelmesiyle oluşan yeni yapıya gövde denir. Gövdeye tekrar yapım eki gelirse, bu da bir gövde olur. (Örn: göz (kök) > göz-lük (gövde) > gözlük-çü (gövde)).

3. Yapım Ekleri Türleri ve Örnekleri

Yapım ekleri, eklendiği sözcüğün türüne ve oluşturduğu yeni sözcüğün türüne göre dört ana başlıkta incelenir:

a) İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri (İİYE)

İsim kök veya gövdelerine gelerek yeni isimler türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirmez, ancak anlamını değiştirir.

• -lık / -lik / -luk / -lük: kitap-lık, kömür-lük, göz-lük, insan-lık
• -cı / -ci / -cu / -cü: simit-çi, yol-cu, göz-cü, kapı-cı
• -sız / -siz / -suz / -süz: para-sız, su-suz, görgü-süz, ev-siz
• -lı / -li / -lu / -lü: para-lı, su-lu, görgü-lü, ev-li
• -daş / -deş: meslek-taş, yol-daş, vatandaş
• -gil: teyze-gil, amca-gil
• -sal / -sel: kum-sal, ben-cil, evren-sel
• -ca / -ce: insan-ca, Türk-çe, çocuk-ça
• -şın / -çin: sarı-şın, ak-çıl (nadiren)
• -rak / -rek: ince-rek, ufa-cık (küçültme anlamı)

b) İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri (İFİYE)

İsim kök veya gövdelerine gelerek fiil türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirir.

• -la / -le: baş-la-mak, su-la-mak, ev-le-nmek
• -al / -el: az-al-mak, çok-al-mak, dar-al-mak
• -ar / -er: yaş-ar-mak, mor-ar-mak
• -da / -de: fısıl-da-mak, horul-da-mak
• -lan / -len: ev-len-mek, taş-lan-mak
• -laş / -leş: iyi-leş-mek, güzelleş-mek, arkadaş-laş-mak
• -sa / -se: su-sa-mak, garip-se-mek

c) Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri (FFYE)

Fiil kök veya gövdelerine gelerek yeni fiiller türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirmez, ancak anlamını veya işleyişini değiştirir.

• -dir / -tır / -tir / -tur / -tür / -r: (Ettirgenlik) yaz-dır-mak, öl-dür-mek, gel-dir-mek, piş-ir-mek (piş-mek > piş-ir-mek)
• -l / -n: (Edilgenlik) gör-ül-mek, sev-il-mek, yaz-ıl-mak, tara-n-mak
• -ş: (İşteşlik) gör-üş-mek, gül-üş-mek, döv-üş-mek
• -r / -ar / -er: (Oldurganlık) doy-ur-mak (doy-mak > doy-ur-mak), kop-ar-mak (kop-mak > kop-ar-mak)

d) Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri (FİYE)

Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirir. Genellikle eylemin adını, sonucunu, aracını veya yapanı bildirir.

• -an / -en: (Sıfat-fiil) oku-yan, gel-en, koş-an
• -ası / -esi: (Sıfat-fiil) yaz-ası, gel-esi
• -maz / -mez: (Sıfat-fiil) tanı-maz, bil-mez
• -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r: (Sıfat-fiil) akar, yazar, gelir, güler
• -dık / -dik / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük: (Sıfat-fiil) gör-dük, bil-dik
• -acak / -ecek: (Sıfat-fiil) gel-ecek, yap-acak
• -mış / -miş / -muş / -müş: (Sıfat-fiil) bit-miş, kır-mış
• -mak / -mek: (İsim-fiil) oku-mak, yaz-mak
• -ma / -me: (İsim-fiil) oku-ma, yaz-ma
• -ış / -iş / -uş / -üş: (İsim-fiil) bak-ış, gül-üş
• -ıcı / -ici / -ucu / -ücü: yaz-ıcı, gör-ücü, bil-ici
• -gan / -gen: çalış-kan, unut-kan, sıkıl-gan
• -k / -ak / -ek: yat-ak, dur-ak, biç-ek
• -gı / -gi / -gu / -gü: gör-gü, sev-gi, duy-gu
• -ç: inan-ç, kazanç
• -gaç / -geç: yüz-geç, süz-geç
• -m: doğ-um, ölüm, ye-mek
• -ıntı / -untı: dök-üntü, kes-inti

4. Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri Arasındaki Farklar

KPSS'de en çok karıştırılan noktalardan biri, yapım ekleri ile çekim eklerini ayırt etmektir. İşte temel farklar:

5. KPSS Soru Çözme Taktikleri

• Kökü Bulma: Bir sözcüğün yapısını incelerken ilk adım, sözcüğün kökünü doğru tespit etmektir. Kök ile ek arasında anlam ilişkisi olmalıdır. (Örn: "balıkçı" kelimesinin kökü "balık"tır, "bal" değildir.)
• Ekleri Ayırma ve Anlamını Sorgulama: Sözcüğü kök ve eklerine ayırın. Her bir ekin, sözcüğün anlamını veya türünü nasıl değiştirdiğini düşünün. Eğer bir ek, sözcüğün anlamını tamamen değiştiriyorsa veya türünü (isimden fiile, fiilden isme) dönüştürüyorsa, o ek yapım ekidir.
• Sıralamaya Dikkat: Yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir kuralını unutmayın. Bir sözcükte yapım eki varsa, çekim ekleri ondan sonra gelmelidir.
• Türemiş Sözcükleri Tanıma: Bir sözcükte en az bir yapım eki varsa, o sözcük türemiştir. Bu, basit ve birleşik sözcükleri ayırt etmenize yardımcı olur.
• Fiilimsi Ekleri: Fiilden isim yapan eklerin önemli bir kısmı fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ekleridir. Bu ekleri iyi bilmek, fiilden isim yapan yapım eklerini kolayca tanımanızı sağlar.
• Ortak Eklerin Farklı Görevleri: Bazı ekler hem yapım hem de çekim eki olarak kullanılabilir (örn: -da/-de hal eki veya fiilden fiil yapım eki). Cümledeki kullanımına ve sözcüğün anlamını değiştirip değiştirmediğine bakarak karar verin. (Örn: "ev-de" (çekim eki), "fısıl-da-mak" (yapım eki)).

Bu detaylı notlar ve taktikler sayesinde "Yapım Ekleri" konusunu çok daha iyi kavrayacak, KPSS Türkçe bölümünde karşınıza çıkacak sözcükte yapı sorularında hata yapma oranınızı en aza indireceksiniz. Bol tekrar ve bol soru çözümü ile bu konuyu tamamen pekiştirin. Başarılar dilerim!