KPSS Türkçe - Fiilde Yapı ve Ek Fiil - Kapsamlı Çalışma Notları
Giriş: Fiilde Yapı ve Ek Fiilin Önemi
KPSS Türkçe'de fiilde yapı ve ek fiil konusu, öğrencilerin sıklıkla karşılaştığı ve doğru anlamada zorlanabildiği bir alandır. Bu konu, fiillerin kök ve gövde yapısını anlamak, türemiş ve birleşik fiilleri ayırt etmek ve ek fiilin cümledeki işlevini kavramak açısından büyük önem taşır. Başarılı bir KPSS Türkçe neti için bu konuları derinlemesine öğrenmek şarttır. Bu özet, videodaki bilgileri pekiştirmek ve sınavda karşınıza çıkabilecek soru tiplerine hazırlıklı olmanızı sağlamak amacıyla hazırlanmıştır.
1. Fiilde Yapı: Kök, Gövde, Türemiş ve Birleşik Fiiller
1.1. Fiil Kökü
Fiil kökü, fiilin anlamını taşıyan en temel parçasıdır. Fiilden isim veya fiil türetmeye elverişli olan kökler fiil köküdür. Fiil köklerini bulurken, fiili mastar haline getirip sonundaki -mek, -mak ekini attıktan sonra kalan anlamlı en küçük parçaya bakılır. Örneğin, "geliyorum" fiilinde kök "gel"'dir.
1.2. Fiil Gövdesi
Fiil gövdesi, fiil köküne yapım eki getirilmesiyle oluşan yapıdır. Gövdeden yeni bir fiil türetilemez. Yani, yapım eki almış fiil köküne fiil gövdesi denir. Eğer fiil köküne çekim eki gelirse, o yapıya fiil denir, gövde olmaz. Örnek: "Oku-t-du" fiilinde "oku-t" fiil gövdesidir, "oku-" ise fiil köküdür.
1.3. Türemiş Fiiller
Fiil köklerine fiilden fiil yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir. Bu fiiller, kök anlamından farklı yeni bir anlam kazanır. En sık kullanılan fiilden fiil yapım ekleri şunlardır:
- -l: edilgenlik (gör-ülmek)
- -n: edilgenlik veya dönüşlülük (gül-ün-mek, sev-in-mek)
- -t: ettirgenlik (anla-t)
- -r: ettirgenlik (bil-dir)
- -ş: birlikteşlik (konuş)
Örnek: "Sevin-di" fiilinde kök "sev", yapım eki "-in", gövde "sevin", çekim eki "-di". Fiil türemiştir.
1.4. Birleşik Fiiller
Birden fazla kelimenin bir araya gelerek tek bir fiil anlamı oluşturduğu fiillerdir. İki türü vardır:
- Kurallı Birleşik Fiiller: Yardımcı fiillerle (etmek, olmak, kılmak, eylemek) oluşturulan fiillerdir. Anlamlarına göre dörde ayrılırlar:
- Yeterlilik: -ebilir, -abilir (yapabilirim)
- Yeterlilik (Olumsuz): -emez, -amaz (gidemez)
- Yeterlilik (Şüphe): -ebilir, -ebilir + miş (gelivermiş)
- Tezlik: -iver (bakıverdi)
- Sürerlilik: -edurur, -edebilir, -egelir (uyuyadurdu)
- Tamamlama: -eyazmak (düşeyazdı)
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: İki kelimenin kalıplaşarak yeni bir anlam oluşturduğu fiillerdir. Deyimler bu gruba girer. (ocak söndürmek, başı çekmek)
- Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir kelime ile yardımcı fiilin (etmek, olmak, kılmak, eylemek) birleşmesiyle oluşur. Bu tür birleşik fiillerde yardımcı fiil çekim eki alırken, isimle yardımcı fiil arasında ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır. Örnek: "sabır etmek" (ayrı), "affetmek" (bitişik).
2. Ek Fiil (Yardımcı Fiil)
2.1. Ek Fiilin Tanımı ve İşlevi
Ek fiil, "imiş", "idi", "ise", "imiş" eklerinin ve bunların çekimli hallerinin isim veya isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapma görevini üstlenmesidir. Ek fiil, sadece isim ve isim soylu sözcüklerle (sıfat, zamir, zarf, edat, ünlem) kullanılır. Fiillerle ek fiil kullanılmaz.
2.2. Ek Fiilin Çekimli Hallerinin Kullanımı
Ek fiilin dört temel zamanı ve buna bağlı çekimleri vardır:
- Basit Zamanlı: Tek kip eki almış fiillerdir. (gelir, geldi, gelecek)
- Bileşik Zamanlı: Fiil köküne önce kip eki, sonra ek fiil getirilerek oluşur. İki türü vardır:
- Hikaye Birleşik Zamanlı: Fiil + -di (gelir-di -> gelirdi, gelmişti, gelecekti)
- Rivayet Birleşik Zamanlı: Fiil + -miş (gelirmiş -> geliyormuş, gelmişmiş, gelecekmiş)
- Şart Birleşik Zamanlı: Fiil + -ise (gelir-se -> gelirse, gelmişse, geleceğse)
- Ek Fiilin Hikayesi: Fiilin -di ile çekimlenmesi. (Okurdum, okuyordu, okumuştu, okuyacaktı.)
- Ek Fiilin Rivayeti: Fiilin -miş ile çekimlenmesi. (Okurmuş, okuyormuş, okumuşmuş, okuyacakmış.)
- Ek Fiilin Şartı: Fiilin -ise ile çekimlenmesi. (Okursa, okuyorsa, okumuşsa, okuyacaksa.)
2.3. Ek Fiilin Soru, Olumsuz ve Gizli Ek Fiili
- Olumsuzu: İsim veya isim soylu sözcüğe "değil" sözcüğü getirilerek yapılır. (Ben öğrenci değilim.)
- Sorusu: Ek fiilin-(m)ü şekliyle yapılır. (Sen öğrenci misin?)
- Gizli Ek Fiil: Özellikle geniş zaman ve belirli geçmiş zamanda, ek fiil -di'nin düşmesiyle oluşur. (Ben öğrenciyim. -> Ben öğrenci idim.)
2.4. Ek Fiilin Kullanıldığı Yerler
Ek fiil, cümledeki yüklemin türüne ve zamanına göre farklılık gösterir:
- İsimlerle: (O bir doktor-du.)
- Sıfatlarla: (Ev çok güzel-idi.)
- Zarflarla: (Yavaşça koş-iş-ti.)
- Zamirlerle: (Bu benim--dir.)
- Edatlarla: (Sanki bir rüya--ymiş.)
- Ünlemlerle: (Hey, orada kim--sin?)
3. KPSS'de Soru Çözme Taktikleri
- Fiil Kökünü Bulma: Fiili mastar haline getirip -mek ekini atarak kökü bulun. Anlamlı en küçük parçaya odaklanın.
- Yapım Eklerini Tanıma: Fiil kökünden sonra gelen ve fiilin anlamını değiştiren ekleri (fiilden fiil, isimden fiil) tespit etmeye çalışın. Türemiş fiilleri bulmak için bu önemlidir.
- Birleşik Fiilleri Ayırt Etme: Kurallı birleşik fiillerin yapılarına (yeterlilik, tezlik vb.) dikkat edin. Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerde deyimleşmiş kullanımları gözden kaçırmayın. Yardımcı fiillerle kurulanlarda yazım kurallarını hatırlayın.
- Ek Fiili Tespit Etme: Yüklemin isim veya isim soylu olup olmadığını kontrol edin. Eğer yüklem isimse, ona gelen çekim eklerinin -idi, imiş, ise, imiş olup olmadığını analiz edin. Bileşik zamanlı fiillerde kip ekinden sonra gelen ek fiili unutmayın.
- Gizli Ek Fiili Görme: Geniş zaman ve belirli geçmiş zaman yüklemlerinde, özellikle -(d)ir ekinin düştüğünü unutmayın. ("Ben öğrenciyim." -> Ben öğrenci idim.)
Sonuç
Fiilde yapı ve ek fiil konuları, doğru öğrenildiğinde ve bol pratikle pekiştirildiğinde KPSS'de yüksek netler yapmanızı sağlayacak temel konulardandır. Bu notları dikkatle inceleyin, örnekleri kendi başınıza çözmeye çalışın ve quizdeki sorularla bilginizi test edin. Başarılar dilerim!
