KPSS Türkçe - Fiilde Çatı: Kapsamlı Çalışma Notları
Merhaba sevgili KPSS adayları! Bu dersimizde, Türkçe'nin önemli konularından biri olan Fiilde Çatı konusunu Kadir Gümüş hocamızın anlatımıyla detaylı bir şekilde ele alacağız. Fiilde çatı, fiillerin özne ve nesne ile olan ilişkisini inceleyen bir konudur ve KPSS'de genellikle 1-2 soru olarak karşımıza çıkar. Bu konuyu tam anlamıyla kavradığınızda, dil bilgisi netlerinizi artırma yolunda önemli bir adım atmış olacaksınız. Hadi gelin, bu konuyu birlikte en ince ayrıntısına kadar öğrenelim ve pekiştirelim!
Fiilde Çatı Nedir?
Fiilde çatı, fiillerin özne ve nesne ile kurduğu anlam ilişkisine göre incelenmesidir. Fiilde çatı aranırken dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, cümlenin yükleminin çekimli bir fiil olmasıdır. İsim soylu sözcükler (isim, sıfat, zarf, zamir vb.) çatısı aranmaz.
Fiilde Çatı Türleri
Fiilde çatı iki ana başlık altında incelenir:
1. Özne Yüklem İlişkisine Göre Fiiller
Bu başlık altında fiiller, öznenin durumuna ve fiilin eylemi gerçekleştirip gerçekleştirmediğine göre dörde ayrılır:
- Etken Fiiller: Fiilin bildirdiği eylemi öznenin bizzat kendisinin yaptığı fiillerdir. Özne, eylemi yapan ve gerçek öznedir. Fiilde -l, -n, -r, -t, -dır gibi çatı ekleri bulunmaz.
- Edilgen Fiiller: Fiilin bildirdiği eylemin özne tarafından değil, başkası tarafından yapıldığı fiillerdir. Özne, eylemi yapamaz, eylemin yapıldığı durumdadır. Fiilde genellikle -l ve -n çatı ekleri bulunur. Edilgen çatılı fiillerde özne, sözde öznedir.
- Dönüşlü Fiiller: Fiilin bildirdiği eylemin hem özne tarafından yapıldığı hem de aynı özneye döndüğü fiillerdir. Özne, eylemi yapar ve eylemden etkilenir. Fiilde genellikle -l çatı eki bulunur.
- Ettirgen Fiiller: Fiilin bildirdiği eylemin özne tarafından bizzat yapılmayıp, öznenin başkasına yaptırıldığı fiillerdir. Fiilde genellikle -t ve -dır çatı ekleri bulunur.
Özne Yüklem İlişkisine Göre Fiiller İçin Pratik Taktikler:
- Etken mi, Edilgen mi? Fiilden sonra "tarafından" kelimesini getirip anlamlı oluyorsa edilgen, olmuyorsa etken çatılıdır. (Örnek: Kitap okundu. -> Kitap tarafından okundu. (Anlamsız) -> Etken değil. Kitap tarafından okundu. (Anlamlı) -> Edilgen.)
- Dönüşlü mü, Ettirgen mi? Fiilin yapısında bulunan çatı ekini (genellikle -l, -n, -t, -dır) belirleyin. Eğer ek, eylemin özneye döndüğünü ifade ediyorsa dönüşlü, başkasına yaptırıldığını ifade ediyorsa ettirgendir.
- Önemli Not: Bir fiilin etken veya edilgen olması için yüklemin fiil olması şarttır. İsim soylu sözcüklerde çatı aranmaz.
2. Nesne Yüklem İlişkisine Göre Fiiller
Bu başlık altında fiiller, nesne alıp alamamalarına göre ikiye ayrılır:
- Geçişli Fiiller: Fiilin bildirdiği eylemin bir nesneye yönelebildiği fiillerdir. Bu fiillerin başına "onu, onu" kelimeleri getirildiğinde anlamlı olur.
- Geçişsiz Fiiller: Fiilin bildirdiği eylemin bir nesneye yönelmediği fiillerdir. Bu fiillerin başına "onu, onu" kelimeleri getirildiğinde anlamsız olur.
- Oldurgan Fiiller: Geçişsiz bir fiile -t, -dır çatı ekleri getirilerek geçişli hale getirilen fiillerdir.
Nesne Yüklem İlişkisine Göre Fiiller İçin Pratik Taktikler:
- Geçişli mi, Geçişsiz mi? Yüklem fiilinin önüne "onu" kelimesini getirerek deneyin. Eğer anlamlı oluyorsa geçişli, anlamsız oluyorsa geçişsizdir. (Örnek: "Okudu" fiili için: "Onu okudu" (Anlamlı) -> Geçişli. "Uyudu" fiili için: "Onu uyudu" (Anlamsız) -> Geçişsiz.)
- Oldurgan Fiil Tespiti: Önce fiilin kendi başına geçişli mi geçişsiz mi olduğunu belirleyin. Eğer geçişsizse, yapısında -t veya -dır eki olup olmadığını kontrol edin. Varsa ve fiili geçişli yapmışsa oldurgandır.
Önemli Kurallar ve Püf Noktaları
- Fiilde çatı aranırken cümlenin yüklemi incelenir. Yüklem isim veya isim soylu bir sözcük ise çatı aranmaz.
- Fiilde çatı ekleri (-l, -n, -r, -t, -dır) fiilin anlamına ve özne-nesne ilişkisine göre farklılık gösterir. Bu eklerin işlevlerini iyi bilmek önemlidir.
- Edilgen çatılı fiillerde özne, eylemi yapan değil, eylemden etkilenen durumdadır (sözde özne).
- Dönüşlü çatılı fiillerde eylem, özne tarafından yapılır ve yine özneye döner.
- Ettirgen çatılı fiillerde özne, eylemi başkasına yaptırır.
- Oldurgan çatılı fiiller, geçişsizken -t, -dır ekleriyle geçişli hale gelmiş fiillerdir.
- Soru çözerken öncelikle yüklemin fiil olup olmadığını kontrol edin. Ardından özne-yüklem ve nesne-yüklem ilişkisini belirlemek için yukarıdaki taktikleri uygulayın.
Örnek Cümle Analizleri
Aşağıdaki tabloda verilen örnek cümleleri inceleyerek konuyu daha iyi anlayabilirsiniz:
| Cümle |
Yüklem |
Özne-Yüklem İlişkisi |
Nesne-Yüklem İlişkisi |
| Çocuk kapıyı açtı. |
açtı |
Etken |
Geçişli (Onu açtı) |
| Kapı açıldı. |
açıldı |
Edilgen (Kapı tarafından açıldı) |
Nesne alamaz. |
| Adam kendini yıkadı. |
yıkadı |
Dönüşlü (Adam kendi kendine yıkadı) |
Nesne alamaz. |
| Anne çocuğu oynattı. |
oynattı |
Ettirgen (Anne çocuğa oynattı) |
Geçişli (Onu oynattı) |
| Bebek uyudu. |
uyudu |
Etken |
Geçişsiz (Onu uyudu) |
| Bebek uyuttu. |
uyuttu |
Ettirgen (Başkasına uyuttu) |
Geçişli (Onu uyuttu) |
Sevgili adaylar, fiilde çatı konusu ilk başta biraz karışık gelebilir ancak bol bol pratik yaparak ve yukarıdaki taktikleri uygulayarak bu konuyu rahatlıkla öğrenebilirsiniz. Unutmayın, her tekrar sizi başarıya bir adım daha yaklaştıracaktır. Başarılar dilerim!
